Czy były przedsiębiorca może ogłosić upadłość konsumencką? Co dzieje się z długami po zamknięciu działalności?

Zamknięcie jednoosobowej działalności gospodarczej nie powoduje, że kredyty firmowe, zaległe faktury, zobowiązania wobec ZUS czy urzędu skarbowego znikają. Były przedsiębiorca, który stał się niewypłacalny, może jednak w określonych warunkach skorzystać z upadłości konsumenckiej. Co istotne, przepisy nie ustanawiają ogólnego rocznego okresu oczekiwania po wykreśleniu firmy z CEIDG. Historia prowadzonej działalności nadal ma jednak duże znaczenie dla przebiegu postępowania i późniejszego oddłużenia.

Prowadzenie własnej firmy zawsze wiąże się z ryzykiem. Utrata ważnego kontrahenta, gwałtowny wzrost kosztów, spadek sprzedaży, problemy zdrowotne czy nietrafiona inwestycja mogą sprawić, że nawet dobrze funkcjonująca działalność przestaje generować środki wystarczające do regulowania zobowiązań.

Zamknięcie firmy rozwiązuje problem dalszego prowadzenia działalności, ale samo w sobie nie rozwiązuje problemu zadłużenia. Szczególnie w przypadku jednoosobowej działalności gospodarczej nie istnieje odrębny „majątek firmy” i „majątek właściciela” w takim znaczeniu, jak przy spółce posiadającej własną osobowość prawną.

Dlatego po wykreśleniu działalności z CEIDG przedsiębiorca może nadal odpowiadać za zobowiązania powstałe kilka lat wcześniej.

Jednym ze sposobów uporządkowania takiej sytuacji może być upadłość konsumencka.

Czy były przedsiębiorca może ogłosić upadłość konsumencką?

Co do zasady tak.

Postępowanie określane potocznie jako upadłość konsumencka dotyczy osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej. Dlatego kluczowe znaczenie ma przede wszystkim aktualny status dłużnika w chwili składania wniosku.

Osoba, która rzeczywiście zakończyła prowadzenie jednoosobowej działalności i nie jest już przedsiębiorcą, może znaleźć się w reżimie upadłości konsumenckiej także wtedy, gdy zdecydowana większość jej zadłużenia powstała podczas prowadzenia firmy.

Samo źródło długu nie przesądza więc o tym, czy upadłość konsumencka jest możliwa.

Inaczej należy ocenić sytuację osoby nadal prowadzącej działalność albo jedynie ją zawieszającej. Zawieszenie firmy nie jest tym samym co jej zakończenie i nie powoduje automatycznie przejścia do zasad właściwych dla konsumentów.

Czy po zamknięciu działalności trzeba czekać rok?

To jeden z częściej powtarzanych mitów dotyczących upadłości byłego przedsiębiorcy.

Nie istnieje ogólna zasada, zgodnie z którą przedsiębiorca po wykreśleniu działalności z CEIDG musi odczekać rok, zanim będzie mógł złożyć własny wniosek o upadłość konsumencką.

Roczny termin pojawiający się w Prawie upadłościowym dotyczy innego zagadnienia. Przez rok od wykreślenia byłego przedsiębiorcy z właściwego rejestru jego wierzyciel może również złożyć wniosek o ogłoszenie jego upadłości. Postępowanie prowadzone jest wówczas według przepisów dotyczących osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej.

Nie jest to jednak okres karencji dla samego dłużnika.

Jeżeli działalność rzeczywiście została zakończona, a dana osoba jest niewypłacalna i spełnia pozostałe przesłanki postępowania, możliwość złożenia wniosku należy oceniać na podstawie jej aktualnej sytuacji, a nie przez automatyczne oczekiwanie przez kolejnych dwanaście miesięcy.

Kiedy były przedsiębiorca jest niewypłacalny?

Do ogłoszenia upadłości nie wystarcza samo posiadanie dużych długów.

Podstawą jest niewypłacalność, czyli utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych.

Prawo upadłościowe przewiduje przy tym domniemanie, że dłużnik utracił taką zdolność, gdy opóźnienie w wykonywaniu zobowiązań pieniężnych przekracza trzy miesiące.

Nie oznacza to jednak, że trzeba czekać dokładnie trzy miesiące. Jest to ustawowe domniemanie ułatwiające ocenę sytuacji, natomiast niewypłacalność może wynikać również z całokształtu okoliczności.

Przedsiębiorca, który zamknął działalność, powinien więc spojrzeć nie tylko na łączną kwotę zadłużenia, ale przede wszystkim na to, czy posiada realną możliwość regulowania wymagalnych zobowiązań.

Co dzieje się z długami firmowymi po zamknięciu działalności?

Wykreślenie jednoosobowej działalności gospodarczej z CEIDG nie powoduje umorzenia jej zobowiązań.

Jeżeli przedsiębiorca nie zapłacił kontrahentowi za towar, posiada zaległości z tytułu kredytu firmowego albo nie uregulował innych zobowiązań związanych z działalnością, wierzyciel może nadal dochodzić zapłaty od tej samej osoby fizycznej.

Długi te powinny zostać ujawnione we wniosku o ogłoszenie upadłości.

Dotyczy to również zobowiązań, których wierzyciel dochodzi już w sądzie, a także należności objętych nakazami zapłaty, wyrokami czy prowadzonym postępowaniem egzekucyjnym.

Upadłość konsumencka byłego przedsiębiorcy nie jest więc postępowaniem dotyczącym wyłącznie prywatnych kredytów konsumpcyjnych. Może obejmować również zobowiązania pozostałe po zakończonej działalności gospodarczej.

Co z zaległościami wobec ZUS i urzędu skarbowego?

Byli przedsiębiorcy często mają nie tylko kredyty i niezapłacone faktury, ale również zaległości publicznoprawne.

Mogą to być m.in. nieopłacone składki na ubezpieczenia społeczne, zaległości podatkowe czy należności wynikające z decyzji wydanych przez organy administracji.

Takie zobowiązania również należy ujawnić w postępowaniu.

Samo to, że wierzycielem jest ZUS lub urząd skarbowy, nie oznacza automatycznie, że dana należność nigdy nie może zostać objęta oddłużeniem. Prawo upadłościowe zawiera konkretny katalog zobowiązań, które nie podlegają umorzeniu, a typowe zaległości podatkowe czy składkowe nie zostały jako takie generalnie wyłączone z możliwości oddłużenia.

Każdorazowo trzeba jednak sprawdzić charakter konkretnej wierzytelności i podstawę jej powstania.

Czy kredyt firmowy również może zostać objęty postępowaniem?

Także zobowiązanie wynikające z kredytu zaciągniętego na potrzeby jednoosobowej działalności gospodarczej pozostaje zobowiązaniem osoby fizycznej, która ten kredyt zaciągnęła.

Podobnie może być z innymi instrumentami wykorzystywanymi przy prowadzeniu przedsiębiorstwa, np. pożyczkami, zobowiązaniami wynikającymi z umów z kontrahentami czy osobistymi poręczeniami udzielonymi za określone zobowiązania.

Nie oznacza to, że każde takie zobowiązanie zostanie automatycznie umorzone. Ostateczny zakres oddłużenia zależy od przebiegu całego postępowania oraz rodzaju wierzytelności.

Nie istnieje jednak zasada, zgodnie z którą dług jest wyłączony z upadłości tylko dlatego, że pierwotnie został zaciągnięty „na firmę”.

Czy sposób prowadzenia firmy ma znaczenie po jej zamknięciu?

Tak, i jest to jedna z najważniejszych kwestii w sprawach byłych przedsiębiorców.

Obecny model upadłości konsumenckiej rozdziela sam etap ogłoszenia upadłości od późniejszej oceny zachowania dłużnika w kontekście oddłużenia.

Sąd bada m.in., czy upadły doprowadził do niewypłacalności albo istotnie zwiększył jej stopień umyślnie lub wskutek rażącego niedbalstwa.

Jeżeli takie zachowanie zostanie ustalone, może mieć ono bardzo konkretne konsekwencje. Standardowo plan spłaty może zostać ustalony na okres nieprzekraczający 36 miesięcy. Natomiast w razie stwierdzenia umyślności lub rażącego niedbalstwa okres planu spłaty wynosi od 36 do nawet 84 miesięcy.

Jeszcze poważniejsze konsekwencje mogą pojawić się w przypadku celowego doprowadzenia do niewypłacalności lub celowego istotnego zwiększenia jej stopnia, np. poprzez trwonienie majątku albo świadome nieregulowanie zobowiązań.

W takiej sytuacji sąd może odmówić ustalenia planu spłaty i oddłużenia, chyba że przemawiają za nim względy słuszności lub względy humanitarne.

Dlatego w przypadku byłego przedsiębiorcy znaczenie może mieć nie tylko wysokość zadłużenia, ale także historia powstania problemów finansowych.

A co z wcześniejszym obowiązkiem złożenia wniosku jako przedsiębiorca?

Przedsiębiorca powinien reagować na niewypłacalność już w czasie prowadzenia działalności.

Jeżeli stan niewypłacalności powstał wcześniej, należy przeanalizować również to, czy dłużnik miał wówczas obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jako przedsiębiorca i w jaki sposób zachowywał się po pojawieniu problemów finansowych.

Brak wcześniejszego wniosku nie oznacza dziś automatycznie, że po zakończeniu działalności konsumenckie postępowanie upadłościowe jest niedopuszczalne.

Nie oznacza jednak również, że wcześniejsze zachowanie przedsiębiorcy pozostaje całkowicie obojętne.

Sąd może badać okoliczności powstania i pogłębiania się niewypłacalności przy późniejszym ustalaniu zasad oddłużenia.

Majątek po firmie również ma znaczenie

Zamknięcie działalności przed złożeniem wniosku o upadłość nie oznacza, że składniki majątku związane wcześniej z firmą przestają mieć znaczenie.

Jeżeli były przedsiębiorca posiada samochód, sprzęt, nieruchomości, wierzytelności wobec kontrahentów czy inne składniki majątkowe, powinny one zostać prawidłowo ujawnione.

Analizie mogą podlegać również wcześniejsze czynności dotyczące majątku.

Przepisy prawa upadłościowego przewidują mechanizmy pozwalające kwestionować określone czynności dokonane przed ogłoszeniem upadłości, jeżeli prowadziły one np. do wyprowadzania majątku kosztem wierzycieli.

Dlatego próba „przepisania” składników majątkowych na członka rodziny bezpośrednio przed złożeniem wniosku może nie tylko nie rozwiązać problemu, ale jeszcze istotnie skomplikować postępowanie.

Czy wszystkie długi zostaną umorzone?

Nie należy przedstawiać upadłości konsumenckiej jako automatycznego sposobu na usunięcie wszystkich zobowiązań.

W typowym postępowaniu po likwidacji majątku może zostać ustalony plan spłaty wierzycieli, a dopiero po jego wykonaniu pozostałe zobowiązania objęte oddłużeniem mogą zostać umorzone.

W szczególnych przypadkach, gdy sytuacja osobista upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że jest on trwale niezdolny do dokonywania jakichkolwiek spłat, możliwe jest również umorzenie zobowiązań bez ustalania planu spłaty.

Nie wszystkie zobowiązania podlegają jednak umorzeniu.

Wyłączone są m.in. zobowiązania alimentacyjne, określone renty odszkodowawcze, grzywny, część obowiązków naprawienia szkody i zadośćuczynienia orzeczonych przez sąd, niektóre zobowiązania związane z przestępstwem lub wykroczeniem, a także zobowiązania celowo nieujawnione przez upadłego, jeżeli wierzyciel nie uczestniczył w postępowaniu.

Dlatego przed złożeniem wniosku warto dokładnie ustalić strukturę zadłużenia.

Więcej o podstawowych zasadach postępowania można przeczytać również w poradniku: Upadłość konsumencka – kto może ją ogłosić i jak wygląda procedura?.

Jak przygotować się do upadłości konsumenckiej po zamknięciu firmy?

W sprawie byłego przedsiębiorcy szczególnie ważne jest odtworzenie sytuacji finansowej nie tylko z chwili składania wniosku, ale również z okresu prowadzenia działalności.

Przed rozpoczęciem postępowania warto zebrać w szczególności: dokument dotyczący wykreślenia działalności z CEIDG, listę wszystkich wierzycieli i wysokość zadłużenia, dokumenty z ZUS i urzędu skarbowego, umowy kredytowe i pożyczkowe, umowy leasingu lub faktoringu, faktury i dokumentację sporów z kontrahentami, nakazy zapłaty i wyroki, dokumenty z prowadzonych egzekucji, informacje o posiadanym majątku oraz dokumenty pozwalające wyjaśnić przyczyny powstania niewypłacalności.

Im pełniejszy obraz sytuacji, tym łatwiej prawidłowo przygotować wniosek i przewidzieć potencjalne problemy na dalszych etapach postępowania.

Zamknięcie działalności nie oznacza końca problemu, ale może otworzyć drogę do oddłużenia

Były przedsiębiorca nie jest pozbawiony możliwości skorzystania z upadłości konsumenckiej tylko dlatego, że jego zobowiązania powstały w czasie prowadzenia działalności gospodarczej.

Najważniejsze jest ustalenie jego aktualnego statusu, rzeczywistego stanu niewypłacalności, pełnej struktury zadłużenia, sytuacji majątkowej oraz przyczyn powstania problemów finansowych.

Szczególnej analizy wymagają sprawy, w których pozostały długi wobec ZUS i urzędu skarbowego, zobowiązania zabezpieczone na majątku, kredyty firmowe albo znaczny majątek używany wcześniej w działalności.

Upadłość konsumencka nie powinna być więc traktowana jako techniczne wypełnienie formularza po zamknięciu firmy. W przypadku byłego przedsiębiorcy historia działalności może mieć bezpośredni wpływ na późniejszy plan spłaty i ostateczne oddłużenie.

adw. Karina Dorobisz
Kancelaria Adwokacka Adwokat Karina Dorobisz w Katowicach

W swojej praktyce zajmuje się m.in. prawem cywilnym, sprawami zadłużenia oraz postępowaniami dotyczącymi upadłości konsumenckiej.

Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej. Możliwość ogłoszenia upadłości oraz zakres późniejszego oddłużenia zależą od indywidualnej sytuacji dłużnika.